पेट्रोयुआनको उदयले पेट्रोडलर संकटमा !

काठमाडौँ। दशकौँदेखि विश्व अर्थतन्त्रको मेरुदण्डका रूपमा रहेको 'पेट्रोडलर' प्रणाली अहिले एउटा यस्तो ऐतिहासिक मोडमा आइपुगेको छ।जहाँबाट विश्व वित्तीय व्यवस्थाको भविष्य नै बदलिने संकेत देखिएको छ।

अमेरिकी डलरको विश्वव्यापी प्रभुत्वलाई चुनौती दिँदै प्रमुख तेल उत्पादक राष्ट्रहरू र उदीयमान अर्थतन्त्रहरूले वैकल्पिक मुद्रामा व्यापार सुरु गरेपछि वासिङ्टनको दशकौँ लामो आर्थिक वर्चस्वमा स्पष्ट दरारहरू देखिन थालेका छन्। यो परिवर्तन केवल व्यापारिक मात्र नभई भू-राजनीतिक शक्तिको सन्तुलनमा आइरहेको ठूलो बदलावको प्रतिविम्ब पनि  हो।

साउदी अरबको रणनीतिक स्वायत्तता र ब्रिक्सको बढ्दो आकर्षण

पेट्रोडलर प्रणालीको जग सन् १९७४ मा साउदी अरब र अमेरिकाबीच भएको एउटा गोप्य सम्झौता थियो, जसअनुसार साउदीले आफ्नो तेल डलरमा मात्र बेच्ने र बदलामा अमेरिकाले उसलाई सुरक्षा दिने सहमति गर्यो ।

तर, आधा शताब्दी लामो यो सहकार्य अहिले निकै कमजोर भएको पाइन्छ । साउदी अरबले पछिल्लो समय आफ्नो रणनीतिक स्वायत्ततालाई प्राथमिकता दिँदै "साउदी भिजन २०३०" मार्फत अर्थतन्त्रको विविधीकरण गरिरहेको छ।

सन् २०२५ र २०२६ को सुरुवाती तथ्याङ्कले साउदीको गैर-तेल निर्यातमा २२ प्रतिशतको वृद्धि देखाउँदछ । यसले उसलाई डलरको अनिवार्य चक्रबाट बाहिर निस्कन आर्थिक आधार प्रदान गरेको छ। साउदी अरब ब्रिक्स प्लस   समूहमा सामेल हुनुले डलरमाथिको निर्भरता घटाउने नीतिलाई थप बल पुर्‍याएको देखिन्छ ।

सन् २०२६ को प्रक्षेपण अनुसार ब्रिक्स राष्ट्रहरूको संयुक्त कुल गार्हस्थ्य उत्पादनले जी-७ राष्ट्रहरूलाई उछिनेर विश्वको कुल उत्पादनमा ३५ प्रतिशतभन्दा बढी हिस्सा ओगट्ने अनुमान गरिएको छ । यो तथ्यले  डलरको बजारमा अझ  संकुचन आउने तर्फ इंगित गर्दछ।

रुस-चीन ऊर्जा गठबन्धन र 'पेट्रोयुआन' को उदय

रुस-युक्रेन युद्धपछि पश्चिमा देशहरूले रुसलाई  सोसाइटी फर वर्ल्डवाइड इन्टरबैंक फाइनान्सियल टेलिकम्युनिकेसन (स्वीफ्ट) भुक्तानी प्रणालीबाट बाहिर निकाल्नु र उसको विदेशी मुद्रा सञ्चिति रोक्का गर्नु नै पेट्रोडलरका लागि "ब्याकफायर" सावित भएको छ।

यसले विश्वका अन्य देशहरूलाई पनि आफ्नो सञ्चिति डलरमा राख्दा जोखिम हुने आशंका बढ़ायो। परिणामस्वरुप, रुसले आफ्ना ऊर्जा निर्यातका लागि डलरको सट्टा चिनियाँ युआन र भारतीय रुपैयाँमा कारोबारलाई तीव्रता दियो।

सन् २०२५ को अन्त्यसम्मको व्यापारिक तथ्याङ्कअनुसार चीनको कुल कच्चा तेल आयातमा रुसको हिस्सा १७.४ प्रतिशत पुगेको छ, जसले साउदी अरबलाई पछाडि पारेको छ। यी कारोबारहरूमा 'पेट्रोयुआन' को प्रयोग बढेको देखिन्छ ।

चीनको आफ्नै भुक्तानी प्रणाली क्रस-बोर्डर इन्टरबैंक पेमेन्ट सिस्टम (सीआईपीएस) ले मार्च २०२६ मा रेकर्ड कायम गर्दै एकै दिन १.२२ ट्रिलियन युआन (करिब १७८.५ अर्ब डलर) बराबरको कारोबार गरेको छ।

यसले अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय जगतमा   एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश प्रवाह गरेको छ । त्यो हो  विश्वको सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा उपभोक्ता (चीन) र सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा उत्पादक (रुस) अब डलर बिना नै व्यापार गर्न सक्षम भइसकेका छन्।

मध्यपूर्वको तनाव र हर्मुज़  जलमार्गको  नयाँ चुनौती

सन् २०२६ मा इरानसँगको बढ्दो तनाव र हर्मुज़  जलमार्गमा सिर्जना भएको अवरोधले विश्व ऊर्जा सुरक्षामा नयाँ तरंग ल्याएको छ। विश्वको करिब २० प्रतिशत तेल आपूर्ति हुने यस जलमार्गमा इरानले डलरको सट्टा अन्य मुद्रा (विशेषगरी युआन र स्थानीय मुद्रा) मा भुक्तानी गर्ने जहाजहरूलाई मात्र सुरक्षित मार्गको ग्यारेन्टी दिने जस्ता रणनीतिक चालहरू चालेको पाइन्छ ।

यस तनावले गर्दा तेलको मूल्य प्रति ब्यारेल ९२ डलर नाघेको छ, जसको प्रत्यक्ष असर डलरको क्रयशक्तिमा परेको छ। प्रमुख तेल आयातकर्ता देशहरू जस्तै भारत र दक्षिण-पूर्वी एसियाली राष्ट्रहरू पनि अब डलरको उतारचढाव र अमेरिकी प्रतिबन्धको जोखिमबाट बच्न क्षेत्रीय मुद्रामा व्यापार गर्ने सम्झौताहरू तर्फ ढल्किरहेका छन्।

प्रविधि, डिजिटल मुद्रा र "डलरको हतियारीकरण"

अमेरिकी डलरको प्रभुत्व घट्नुमा 'डलरको हतियारीकरण'  मुख्य कारण मानिएको छ। जब अमेरिकाले आफ्ना राजनीतिक स्वार्थ पूरा गर्न डलरको पहुँचलाई हतियारको रूपमा प्रयोग गर्न थाल्यो, तब धेरै देशहरूले वैकल्पिक वित्तीय प्रणालीको विकास गर्न थाले। ब्रिक्स राष्ट्रहरूले हालै 'द युनिट' नामक सुनमा आधारित डिजिटल सेटलमेन्ट उपकरणको परीक्षणलाई तीव्र बनाएका छन्।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको २०२५ को प्रतिवेदन अनुसार विश्वभरका केन्द्रीय बैंकहरूको विदेशी मुद्रा सञ्चितिमा डलरको हिस्सा घटेर ५६.७७ प्रतिशतमा झरेको छ, जुन दुई दशक अघि ७० प्रतिशतभन्दा माथि थियो।

अर्कोतर्फ, 'सेन्ट्रल बैंक डिजिटल करेन्सी' को प्रयोगले सिधै दुई देशका केन्द्रीय बैंकबीच कारोबार सम्भव बनाएको छ, जसले गर्दा मध्यस्थकर्ताका रूपमा डलर र अमेरिकी बैंकहरूको भूमिकालाई विस्थापित गर्दै लगेको छ।

निष्कर्ष: बहुध्रुवीय वित्तीय विश्वको नयाँ यथार्थ

अन्त्यमा, डलर अहिले नै पूर्ण रूपमा विस्थापित भइहाल्ने अवस्था नभए पनि 'पेट्रोडलर' प्रणालीको एकाधिकार भने समाप्त भएको छ। विश्व अब एउटै मुद्राको प्रभुत्वबाट बाहिर निस्केर 'बहुध्रुवीय वित्तीय प्रणाली' तर्फ अघि बढेको छ।

यो नयाँ युगमा सुन, डिजिटल मुद्रा र क्षेत्रीय मुद्राहरूको भूमिका बढ्ने निश्चित छ। अमेरिकाका लागि आफ्नो मुद्राको शक्ति जोगाइराख्नु अब चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको छ, किनकि विश्वका उदीयमान शक्तिहरू अब आफ्नै सर्तमा आर्थिक सुरक्षाको नयाँ जग बसाल्न लागिपरेका छन्।